Για το βιβλίο του Γιάννη Σκαρπέλου,
Ιστορική μνήμη και ελληνικότητα των κόμικς (εκδ. Κριτική)
Στη νέα του μελέτη Ιστορική μνήμη και ελληνικότητα στα κόμικς ο Γιάννης Σκαρπέλος πραγματεύεται το εν πολλοίς περιφρονημένο είδος των κόμικς, την τιμή του οποίου εν μέρει αποκατέστησε η σημειολογία. Ειδικότερα, πραγματεύεται το ζήτημα της διαχείρισης της ιστορίας στα κόμικς και ειδικότερα σε μια ελληνική σειρά κόμικς, τα Κλασσικά Εικονογραφημένα, τα οποία επί 40 χρόνια, από το 1950 ως το 1990, γνώρισαν πολλές επανεκδόσεις. Ο συγγραφέας αντλεί κατά κύριο λόγο τα μεθοδολογικά και εννοιολογικά εργαλεία του από τη σημειολογία και την αποδόμηση· η σφαιρική αντίληψη του αντικειμένου που διαθέτει, όμως, του επιτρέπει να προσφεύγει, αναλόγως με την ιδιαίτερη πτυχή στην οποία κάθε φορά αναφέρεται, στο πλέον αποτελεσματικό για την περίπτωση ερμηνευτικό σχήμα, δημιουργώντας ένα πυκνό, διακειμενικό θεωρητικό πλέγμα που συνέχει τη συλλογιστική του και το οποίο, εκκινώντας χρονικά από τον Πλάτωνα, καταλήγει διά μέσου του Διαφωτισμού και του Kant στον Heidegger, τον Eco, τον Barthes, τον Hobsbaum, τον Derrida. Λόγω της μέριμνάς του αυτής να εντάξει τη μελέτη του σε ένα στέρεο θεωρητικό πλαίσιο, το έργο του μπορεί να διαβαστεί και ως μια συνοπτική εισαγωγή στη θεωρία των κόμικς, την οποία ελάχιστοι ακαδημαϊκοί και στοχαστές θεραπεύουν στην Ελλάδα και τα πονήματα και τις απόψεις των οποίων δεν παραλείπει φυσικά να παραθέσει.
Ο Σκαρπέλος εντάσσει τα κόμικς στα minima που αναπτύσσονται στις μεταβατικές περιόδους, όπως είναι και η δική μας, στη «θλιμμένη επιστήμη» της καταστροφής, που αναδιαπραγματεύεται την ιστορία πάνω από τα ερείπια, με κατεύθυνση το μέλλον. Αντικείμενο της μελέτης του είναι ο τρόπος με τον οποίο τα Κλασσικά Εικονογραφημένα, διά της μπαρτικής παρασήμανσης, της οικοδόμησης δηλαδή ενός δευτερεύοντος, παράπλευρου σημειολογικού συστήματος επί του κύριου, ενσωματώνουν και απηχούν την επανεπεξεργασία του παρελθόντος, την επιλεκτική του αναβίωση ή και την εξαρχής επινόησή του· η οποία αντανακλά τα ιδεολογικά μορφώματα του παρόντος, αποτελεί ένα από τα πλέον σημαίνοντα είδωλά του. Σειρά κόμικς προερχόμενη από τις Ηνωμένες Πολιτείες (μετάφραση των Classics Illustrated), η οποία επεδίωκε να εξοικειώσει εκ νέου και με νέους τρόπους τη νεολαία με τα κλασικά έργα της λογοτεχνίας, τα Κλασσικά περιελάμβαναν, εκτός από τις αμερικανικές μεταφράσεις, και μια σειρά τευχών με θέματα από την ελληνική μυθολογία και ιστορία, τα οποία αναφέρονταν σε όλες ανεξαιρέτως τις περιόδους της ελληνικής ιστορίας, διατυπώνοντας μια οργανωμένη πρόταση για την ελληνικότητα.
Οι ιστορίες τους, γραμμένες από συγγραφείς γνωστούς για τη στράτευσή τους στην Αριστερά, όπως ο Βασίλης Ρώτας και η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, εκδίδονται για πρώτη φορά σε μια εποχή άκρως συντηρητική. Ο Σκαρπέλος προσπαθεί να εντοπίσει στο σώμα των κόμικς τα ίχνη των συγκρουόμενων αντιλήψεων για το παρελθόν. Για τον σκοπό αυτόν ανατέμνει το σώμα των Κλασσικών και εξετάζει χωριστά το πάρεργον, όλα τα συνοδευτικά δηλαδή στοιχεία του έργου, τους προλόγους, τα εμβόλιμα κείμενα, τα εξώφυλλα και χωριστά το έργον. Κωδικοποιεί τα ρητορικά σχήματα τα οποία χρησιμοποιούν οι πρόλογοι κατά τη διαπραγμάτευση του παρελθόντος, το σχήμα της πηγής και της φωτεινής πηγής ειδικότερα, του προγράμματος, της νύχτας και της αυγής, του πληρώματος του χρόνου. Ενώ, αναλύοντας σημειολογικά την εικόνα του εξωφύλλου αλλά και του έργου, και ειδικότερα την απεικόνιση των σωμάτων των ηρώων, μας παρέχει ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με την ιδεολογία και την ηθική τής εκάστοτε εποχής το ίδιο και οι διασκευές των ιστοριών και των μύθων, στις οποίες σημαντικά στοιχεία απαλείφονται ή αλλοιώνονται στο όνομα μιας αμφίβολης παιδαγωγικής προθετικότητας.
Στο θεωρητικό του πλαίσιο, ο Σκαρπέλος παραθέτει τις κυριότερες
θεωρητικές προσεγγίσεις σχετικά με τα κόμικς, κάνει μια ιστορική αναδρομή στην πρόσληψή τους από τους ειδικούς και από το κοινό. Παρουσιάζει την αρνητική συχνά στάση των θεωρητικών απέναντι στο νέο είδος, οι ήρωες και οι συγγραφείς του οποίου έχουν κατά καιρούς κατηγορηθεί ως συνήγοροι του φασισμού, διαφθορείς της παιδικής ψυχής και φορείς ανάπτυξης της εγκληματικότητας, ως παράγοντες άμβλυνσης του γλωσσικού αισθητηρίου και διάδοσης της ιδεολογίας του ιμπεριαλισμού. Παράλληλα, παρουσιάζει την αναίρεση των αρνητικών κρίσεων, με τη διεξοδική παράθεση των απόψεων του Eco λόγου χάρη, με την αναφορά στην περίφημη προϊστορία των κόμικς, στην οποία επιδόθηκαν οι στρουκτουραλιστές και οι σημειολόγοι, από τη ζωγραφική των σπηλαίων, την αρχαία Αίγυπτο, την αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη ως τις μεσαιωνικές ταπισερί, τις τοιχογραφίες, τα βιτρό, τις εικόνες του Epinal και τις αγγλικές γελοιογραφίες. Συγκροτεί τον comic-ό κώδικα, όπως τον ονομάζει, τον ιδιαίτερο κώδικα των κόμικς, η ιδιαίτερη δυναμική του οποίου προκύπτει από τη σύγκλιση και τη συνύπαρξη του εικονογραφικού, κινηματογραφικού, ιδεογραφικού και ιδεολογικού κώδικα, οι οποίοι ανανεώνονται ριζικά μέσα στο νέο αυτό πλαίσιο. Και τέλος αποπειράται να προσδιορίσει τα κόμικς, σε σχέση και σε αντίθεση με τις λοιπές τέχνες, με τις οποίες τα συνδέει μια σχέση «παρασιτισμού» και «προώθησης»: αφενός οικειοποιούνται ορισμένα στοιχεία τους δηλαδή και αφετέρου συμβάλλουν στην περαιτέρω προαγωγή τους.
Εισαγωγή στη θεωρία των κόμικς και διερεύνηση της έννοιας της ελληνικότητας, η καλογραμμένη μελέτη του Γ. Σκαρπέλου αποτελεί παράδειγμα της παρασήμανσης στην οποία αναφέρεται, συνιστά ένα έργο υποδομής για την ελληνική θεωρία των κόμικς και δεν απευθύνεται μόνο στους ειδήμονες, αλλά σε όλους τους υποψιασμένους αναγνώστες.
Βήμα 16/09/2001
