Για το βιβλίο του Βολταίρου,
Φολοσοφικό Λεξικό (εκδ, Στάχυ)
Αυθεντία στην εποχή του, ο πιο γνωστός ίσως από τους στοχαστές του γαλλικού αιώνα των Φώτων, ο Φρανσουά-Μαρί Αρουέ, ο επονομαζόμενος Βολταίρος, δεν έχει πάψει από τον 19ο αιώνα και εξής να δέχεται επιθέσεις και να γίνεται αντικείμενο σκληρής κριτικής. Είναι γνωστή η άποψη του Μποντλέρ, ο οποίος τον χαρακτήριζε «αντιποιητή», «αντικαλλιτέχνη» και «ιεροκήρυκα των θυρωρών». Πολλοί είναι και οι σύγχρονοι επικριτές του, οι οποίοι του προσάπτουν ρηχότητα, ελαφρότητα και ανώφελη πολυπραγμοσύνη. Παράλληλα, το αναγνωστικό κοινό στέκεται με αμηχανία μπροστά στους δεκαεπτά τόμους των Απάντωντου, που συμπληρώνονται από άλλους είκοσι τόμους αλληλογραφίας. Έτσι την ώρα που άλλοι στοχαστές του Διαφωτισμού, όπως ο Ρουσό ή ο Ντιντερό, βρίσκονται στο προσκήνιο της επικαιρότητας, το όνομα του Βολταίρου, ταυτισμένο με την περίφημη ειρωνεία του, με το «αποκρουστικό χαμόγελό του» κατά τον Μυσέ, αλλά και με την ανυποχώρητη υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, παραδόξως προκαλεί συχνά χλιαρές ως αρνητικές αντιδράσεις.
Υπάρχει όμως και ο αντίλογος. Ένας αντίλογος πολύ σοβαρός και προερχόμενος από πολλά και αντίθετα μεταξύ τους στρατόπεδα, ο οποίος υποστηρίζει ότι η μεγαλύτερη προσφορά του Βολταίρου ακόμη και σήμερα έγκειται στη στάση και στη δράση του ως κοινωνικού ακτιβιστή. Και δεν είναι τυχαίο ότι ο λόγος του αυτός, ο λόγος του εκλαϊκευτή και εξεγερμένου διανοούμενου που στηλιτεύει τα κακώς κείμενα της καθημερινότητας και έχει τη δύναμη να οδηγήσει ίσως στην αλλαγή της, παραμένει απολύτως επίκαιρος. Αυτόν ακριβώς τον λόγο αρθρώνει στο Φιλοσοφικό Λεξικό του, το οποίο για πρώτη φορά, απ' όσο γνωρίζω τουλάχιστον, εκδίδεται στα ελληνικά και είναι ένα έργο αντιπροσωπευτικό των αντιλήψεων και του ύφους του. Συνομιλώντας με τις προγενέστερες Φιλοσοφικές Επιστολές, με άλλα φιλοσοφικά ή φιλοσοφικο-λογοτεχνικά έργα του, όπως το Ποίημα για την καταστροφή της Λισσαβόνας ή ο Αγαθούλης και ο Μικρομέγας, το Φιλοσοφικό Λεξικό φιλοδοξούσε να αποτελέσει μια Εγκυκλοπαίδεια τσέπης. Όπως το μεγαλόπνοο έργο του Ντιντερό, απογράφει τις ιδέες από τις οποίες εμφορούνταν ο αγώνας κατά του παλαιού καθεστώτος, διαφέρει όμως ως προς την έκταση των λημμάτων και τη γενικότερη περί χρήσης αντίληψη. Γι' αυτό άλλωστε και στην πρώτη μορφή του ονομαζόταν χαρακτηριστικά Φορητό Φιλοσοφικό Λεξικό. Στην πορεία, ο τίτλος του άλλαξε κάμποσες φορές (Φιλοσοφικό Λεξικό, Ο λόγος με αλφαβητική σειρά), πάντοτε όμως παρέμενε ολιγοσέλιδο και ευσύνοπτο, ώστε πολύ εύκολα να μπορεί κανείς να το διαβάσει αλλά και να το κρύψει από τους διώκτες του.
Στα αλφαβητικά ταξινομημένα και πολύ ανομοιογενή μεταξύ τους λήμματα του Λεξικού αναπτύσσονται όλα τα θέματα που απασχόλησαν τον Βολταίρο, ο οποίος ήταν φιλόσοφος με την έννοια που έδινε στον όρο η εποχή του. Ένας ορθολογιστής, ελεύθερος άνθρωπος, με κριτική σκέψη και, σε αντίθεση με άλλους διανοουμένους, με έντονη δράση. Καταδικάζει λοιπόν στο Λεξικό τη μεταφυσική που κρατά τον άνθρωπο δέσμιο των προλήψεων, προτάσσει όπως και ο άσπονδος αντίπαλός του, ο Ρουσό, τη φύση ως απάντηση στα ερωτήματα που θέτει η φιλοσοφία, πιστεύει ως γνήσιος ντεϊστής στην ύπαρξη του Θεού, ο οποίος δεν ασχολείται όμως με τις κατά κόσμον ασχολίες των ανθρώπων. Συνειδητός υπέρμαχος του εμπειρισμού, εκλαϊκεύει σύνθετες αρχές όχι μόνο της φιλοσοφίας αλλά και της ιστορίας και της φυσικής, εξοικειώνοντας με τις γλαφυρές εικόνες του τους απλούς ανθρώπους με τον Νεύτωνα ή τον Λοκ, λόγου χάρη, και τις ιδέες τους. Παράλληλα καταγγέλλει κάθε πρακτική περιοριστική ή εξευτελιστική για τον άνθρωπο, τη μισαλλοδοξία, τις διώξεις, τα βασανιστήρια, την κάθε είδους κατάχρηση εξουσίας, τη δεισιδαιμονία και τον σκοταδισμό. Κάνει πράξη μια φιλοσοφία της καθημερινής ανατροπής, της υπονόμευσης των
θεσμών που υποτιμούν και καταρρακώνουν τον άνθρωπο.
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία όμως του λόγου του, ιδιαιτέρως σημαντικό για τη γενικότερη επίδραση του έργου του, είναι τα εκφραστικά μέσα, το προσωπικό του ύφος. Ένα ύφος ξεχωριστό, που συνδυάζει τη σάτιρα και τον θεατρικό διάλογο με τη δημοσιογραφική καταγραφή, επενδύει όλα τα συστατικά με χιούμορ και δημιουργεί ένα απολαυστικό αποτέλεσμα. Παραθέτω ως παράδειγμα την εισαγωγή στο λήμμα Αδάμ: «Η ευσεβής κυρία Μπουρινιόν ήταν σίγουρη ότι ο Αδάμ ήταν ερμαφρόδιτος, όπως οι πρώτοι άνθρωποι του θεϊκού Πλάτωνα. Ο Θεός τής είχε αποκαλύψει το μεγάλο μυστικό· αλλά καθώς εγώ δεν έτυχα των ιδίων αποκαλύψεων, δεν θα μιλήσω καθόλου επ' αυτού». Χωρίς επιτήδευση, πνευματώδης και χειμαρρώδης όπως σε όλα του τα έργα, λογοτεχνικά, θεατρικά ή επιστημονικά, ο Βολταίρος δεν διεκδικεί δάφνες σοφίας ή ακρίβειας. Χωρίς να μακρηγορεί, με λόγια απλά και κατανοητά, προασπίζει αποτελεσματικά τον πολιτικό φιλελευθερισμό και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, με ύφος ανάλαφρο και ολοζώντανο, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο θα συζητούσε σε ένα λογοτεχνικό σαλόνι. Έτσι εξηγείται η τεράστια απήχηση του Λεξικού στην εποχή του - ένα κατ' όνομα λεξικό εν τέλει, όπως και πολλά άλλα κατά τον 18ο αιώνα που θα μπορούσε κάλλιστα να χαρακτηριστεί ως «αιώνας των λεξικών». Γι' αυτό και το Λεξικό έχει πολύ εύστοχα χαρακτηριστεί μια «πολεμική μηχανή τσέπης» - η οποία συνεχίζει να είναι εξίσου αποτελεσματική, όπως φαίνεται, ως και σήμερα. Χάρη στην προσεγμένη μετάφραση της Φ. Ταμβίσκου και της Ξ. Τσελέντη, το Λεξικό, το οποίο παραμένει πάντοτε πολιτικά επίκαιρο, διατηρεί ακέραια τη δροσιά και τη ζωντάνια του στα ελληνικά.
Μετάφραση: Φωτεινή Ταμβίσκου, Ξανθίππη Τσελέντη
Βήμα 17/03/2002
