Για το βιβλίο του Εντγκάρ Μορέν, Οι σταρ
(Μετ. Ρίτα Κολαΐτη Εκδ. Κίχλη)
Το 1956, ο κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν, διάσημος σήμερα για την εφαρμογή του της πολυπλοκότητας στις κοινωνικές επιστήμες και νέος τότε ερευνητής στο CNRS, όριζε στο βιβλίο του Ο κινηματογράφος ή ο φανταστικός άνθρωπος τον κινηματογράφο ως «σύμπλεγμα ονείρου και πραγματικότητας», «προϊόν μιας διαλεκτικής όπου η αντικειμενική αλήθεια της εικόνας και η υποκειμενική συμμετοχή του θεατή αντιπαρατίθενται και συναιρούνται». Νωρίτερα, είχε συνυπογράψει με τον σπουδαίο κοινωνιολόγο και συναγωνιστή του στην Αντίσταση Ζορζ Φριντμάν ένα άρθρο για την κοινωνιολογία του κινηματογράφου και στη συνέχεια είχε εκδώσει ένα κείμενο για το κοινό του σινεμά. Θεωρεί ότι ο κινηματογράφος παρουσιάζει ιδιαίτερο ανθρωπολογικό ενδιαφέρον, αφού συνδυάζει τη σχέση του εαυτού με τον εαυτό, με τον άλλον και με τον κόσμο, εκθέτει «τη διαδικασία της διείσδυσης του ανθρώπου μέσα στον κόσμο και μαζί την αδιαχώριστη διαδικασία της διείσδυσης του κόσμου μέσα στον άνθρωπο». Τον επόμενο χρόνο, το 1957, θα κυκλοφορήσουν Οι σταρ, που θα κλείσουν την πρώιμη αλλά και ιδιαιτέρως γόνιμη ερευνητική ενασχόλησή του Μορέν με τον κινηματογράφο.
Καρπός της κινηματογραφοφιλίας του αλλά και της συστημικής και διεπιστημονικής θεώρησης που ήδη εφάρμοζε, το εν λόγω βιβλίο είναι γραμμένο με το γνωστό, γλαφυρό ύφος του Μορέν, που δημιουργεί πολλαπλά αναγνωστικά επίπεδα. Θα αναθεωρηθεί πολλές φορές, θα μεταφραστεί σε πάρα πολλές γλώσσες και δεν θα πάψει να ανατυπώνεται ως σήμερα. Ο Μορέν παρακολουθεί τους κινηματογραφικούς αστέρες να εμφανίζονται στις απαρχές ήδη της έβδομης τέχνης, στη δεκαετία του 1910, να καθιερώνονται μέσα στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, και αμέσως μετά το τέλος του. Ως τις αρχές της δεκαετίας του 1930, οπότε η ύφεση και η κρίση πλήττουν και το σινεμά και αναπροσανατολίζουν τη στρατηγική του, η αθώα ή σκανδαλιάρα παρθένα, η ολέθρια βαμπ της σκανδιναβικής μυθολογίας και η μεσογειακή μεγάλη εταίρα, όπως και οι διάφοροι συνδυασμοί τους στο πρόσωπο της «μοιραίας γυναίκας», κυριαρχούν στις οθόνες, πλάι στους αθλητικούς και περιπετειώδεις άντρες με τους εντυπωσιακούς μυώνες. Οι σταρ προκύπτουν μέσα από τη διαλεκτική αφενός του ρόλου και του ηθοποιού-σταρ (καθώς ο ρόλος δημιουργεί τον σταρ και ο σταρ τον σφραγίζει) και αφετέρου της προβολής και της ταύτισης του θεατή. Ο έρωτας σφραγίζει εξαρχής την πορεία τους, στην ιδιωτική και τη δημόσια ζωή, ως θεών και ημίθεων που λατρεύονται από τους απλούς θνητούς,. Αυτή η πορεία όμως καθορίζεται την ίδια στιγμή απολύτως και από τις απαιτήσεις της καπιταλιστικής κινηματογραφικής βιομηχανίας, η οποία αντιμετωπίζει τους αστέρες ως πραγματικό χρυσάφι, «αντικείμενο πολυτελείας και κεφάλαιο υψηλής απόδοσης, εμπόρευμα-κεφάλαιο». Καθώς λοιπόν το χάπι-εντ επιβάλλεται προπολεμικά ως αντίδοτο στην κατήφεια της κρίσης, οι αστέρες παύουν σταδιακά ως και στο μεταπόλεμο να είναι απρόσιτοι, πλησιάζουν ως ήρωες-ημίθεοι πλέον τους θεατές-φαν τους, εκφράζουν τις ανομολόγητες ανησυχίες και συγκρούσεις τους και αναδιαμορφώνουν την ίδια την μαζική
κουλτούρα που τους δημιουργεί.
Γραμμένο την περίοδο τη στιγμή που το σταρ σύστεμ ξηλώνεται, καθώς στη δεκαετία του 1960 θα κυριαρχήσει σταδιακά ο κινηματογράφος του δημιουργού και του προβληματισμού, που για λόγους αρχής απορρίπτει τους σταρ, το βιβλίο είναι ένα νηφάλιο ρέκβιεμ για το μαγικό κόσμο των σταρ και του μύθου, αλλά και μια προφητεία για την εποχή του infotainment, που κάμποσες δεκαετίες μετά θα ενσωματώσει, εκφυλισμένα, πολλά στοιχεία του μυθικού αυτού σύμπαντος. Φυσικά, ακόμα και στην νέα έκδοση του 1972, από την οποία έχει γίνει η ελληνική μετάφραση, ο Μορέν δεν μπορούσε να προβλέψει την υποκατάσταση των σταρ από τις/τους στάρλετ – κι ας διαπίστωσε πολύ νωρίς ότι, στην τεράστια βιομηχανία κατασκευής των αστέρων, με το κυνήγι του φρέσκου προσώπου και το στήσιμο της εικόνας του ως και την παραμικρή λεπτομέρεια, το ταλέντο έχει ελάχιστη σημασία. Επιστημονικά δεδομένα που υπηρετούν θεωρητικές τοποθετήσεις, γράμματα από φανς, απαντήσεις αστέρων, διεξοδικές περιπτωσιολογικές αναλύσεις, όπως της Μαίριλιν Μονρόε, του Τζέημς Ντην, της Άβα Γκάρντνερ, που οδηγούν σε θεωρητικές γενικεύσεις, άφθονοι τίτλοι και ρόλοι: ένα επιστημονικό βιβλίο εξαιρετικά απολαυστικό για τη μυθική, τη μαγική και τη θεοποιητική λειτουργία του κινηματογράφου και το διαμεσολαβητικό ρόλο των αστέρων στη μαζική κουλτούρα.
Καθημερινή 03-07-2011